II. Inleiding
Nadat zich ernstige incidenten voordeden in enkele Nederlandse musea eind jaren tachtig, begin jaren negentig van de vorige eeuw werd in opdracht van het Ministerie van Justitie een onderzoek gedaan naar de beveiliging en veiligheid van de musea. Over dat onderzoek werd in 1992 gerapporteerd in Veiligheidszorg in Nederlandse Musea. Onder veiligheidszorg werd verstaan: bewaking, beveiliging en veiligheid.
Het woord veiligheidszorg is de afgelopen 15 jaar ingeburgerd geraakt, maar wordt in de dagelijkse praktijk vaak gebruikt voor het engere begrip beveiliging of voor veiligheid.
De gebruikte terminologie verwart misschien, maar van een WWW publikatie hoop je nu eenmaal dat je aan de hand van zoektermen door zoekmachines gevonden wordt.
In het bovengenoemde onderzoeksrapport werd geconcludeerd dat de musea – het rapport ging slechts over musea – weliswaar goed voorzien waren van elektronica, maar dat de organisatie van de veiligheidszorg (VZ) daar ver bij achter bleef. Om die reden werden door de Nederlandse Museumvereniging (NMV) een Commissie en eenWerkgroep Veiligheidszorg opgericht die moesten komen met voorstellen en oplossingen voor het verbeteren van de VZ organisatie. Uit de werkzaamheden van de Commissie en de Werkgroep kwam na enkele jaren de Museum Standaard Audit Veiligheidszorg, MUSAVE. In het Handboek wordt aandacht besteed aan MUSAVE, de systematiek, de vragenlijst en de rapportage. Het MUSAVE programma is op de site van het Handboek binnen te halen.
Alle aandacht voor de organisatie van de VZ heeft er niet toe geleid dat het aantal ernstige incidenten binnen de erfgoedsector afnamen. Sinds de publikatie van MUSAVE waren er inbraken in o.a. het Frans Halsmuseum, het Museon, het Van Goghmuseum en het Westfries Museum. De nasleep van die inbraak in Hoorn toonde duidelijk aan hoe belangrijk adequate communicatie met de pers is. Het Westfries Museum was oktober 2007 bijna slachtoffer van een ernstige brand. Het Zilvermuseum in Schoonhoven en het Valkhof in Nijmegen werden tijdens openingstijd bezocht door dieven.
Deze korte opsommingen zijn niet volledig. Er deden zich veel meer incidenten voor zoals de beschadigingen van schilderijen in het Stedelijk Museum en het Rijksmuseum te Amsterdam. De vuurwerkramp in Enschede was duidelijk merkbaar in het Rijksmuseum Twente. De Koninklijke Bibliotheek werd geslachtofferd door een prentenscheurder en was echt niet de enige bibliotheek die objecten uit de uitleen- of bewaarcollectie verloren zag gaan.
Er waren meerdere al of niet ernstige rampen in archieven, waarbij de watersnood in Wijk bij Duurstede de meeste aandacht trok. Het aantal bronzen beelden dat is gestolen de afgelopen jaren is al niet meer op de vingers van twee handen te tellen. De Denker van Rodin die in Laren werd gestolen kon na enkele dagen weer worden teruggegeven aan het museum, maar helaas wel ernstig beschadigd. Het aantal diefstallen uit kerken in binnen- en buitenland is verontrustend.
Diefstal, vandalisme, waterschade en brand zijn risico’s waar de erfgoedbeheerders dagelijks mee geconfronteerd kunnen worden. De brand in het Armando Museum eind oktober 2007 heeft de erfgoedwereld op een onaangename wijze wakker geschud. De vraag dringt zich op in hoeverre organisatorische maatregelen deze ramp hadden kunnen voorkomen.
De oplossing van veiligheidszorgproblematiek kan niet alleen gevonden worden bij organisatorische maatregelen of elektronische signalering. Bouwkundige maatregelen spelen naast de organisatie en de signalering een grote rol. Zo lang het mogelijk is binnen enkele minuten een gebouw binnen te dringen of een binnen minder dan een minuuut een vitrine te openen zal de organisatie, ongeacht de hoeveelheid elektronische signaleringssystemen en camera’s, altijd te laat zijn. Dezelfde zienswijze is van toepassing op risico’s als brand en waterschade. Ook daar gaat het om bouwkundige maatregelen, elektronische signalering en een adequate alarmopvolgingsorganisatie.
Bij de organisatie horen ook preventieve maatregelen, instrukties, scholing en oefening.
Organisatie, bouwkundige voorzieningen, elektronische signalering, aangevuld met compartimentering – vitrines kunnen als compartiment gezien worden mits ze aan een aantal eisen voldoen – en meeneembeperkende maatregelen zoals bevestigings- en ophangsystemen kunnen gezamenlijk – geintegreerd – leiden tot een optimale veiligheidszorg.
Met optimale veiligheidszorg wordt niet bedoeld dat zich nooit incidenten voor kunnen doen. Als dat het doel is, dan moet maatregel één sluiting van het museum, de bibliotheek, het archief of de kerk zijn. Dat willen we natuurlijk niet. Als erfgoedbeheerder met een publieksfunctie moet je nu eenmaal risico’s nemen. Dat hoort bij je opdracht. Het gaat erom de risico’s zodanig te beheersen en te beheren dat er geen sprake is van vermijdbaar verlies van of schade aan de collectie.
Het Handboek hoeft niet vanaf begin tot eind gelezen te worden. De teksten van de diverse (sub)hoofdstukken zijn zo geschreven dat deze (sub)hoofdstukken afzonderlijk gelezen en gebruikt kunnen worden. Dankzij de zoekfunctie rechts bovenin is het Handboek eenvoudig toegankelijk via zoektermen.
Alle informatie en bestanden zullen in een zodanig format aangeboden worden dat belangstellenden er met de tekstverwerker mee aan de slag kunnen. Veiligheidszorg is maatwerk. Het Handboek wil de route naar maatwerk voor de eigen organisatie zo goed mogelijk plaveien.
Ton Cremers
